Santhagens
in Amsterdam: Pictures at an Exhibition
 “Wat
is dít mooi, wat is dit onvoorstelbaar mooi. Wat
is het toch mooi als je een wereld kunt maken waarin je
kunt zijn. Niet een schilderij voor in een museum, maar
een fysieke ruimte waarin je kunt vertoeven met genot,
schoonheid, esthetica. Dat is fantastisch. Ik ben nu tien
jaar bezig en stel dat ik nog tien of twintig jaar kan
werken. Dan zijn er allemaal werelden die ik heb gemaakt
of in ieder geval sterke invloed op heb gehad.”
We
zitten met Edwin Santhagens (1959) op het terras van restaurant
De Kas in park Frankendael te Amsterdam. Het park is vorig
jaar voor een heel groot deel heraangelegd, naar een ontwerp
van zijn bureau.
Edwin Santhagens is landschapsarchitect. Zijn bureau draagt de naam Buro
Sant en Co’. Hijzelf in verkorte vorm en de anderen (9 medewerkers).
Dat typeert hem. Hoe klein of bescheiden een uitgesproken opmerking van
iemand ook is, Edwin Santhagens zal er naar luisteren. Hij zal altijd
tijd nemen voor de zienswijze van een ander. Hij zal zelfs een beetje
kwaad worden op zichzelf als hij niet onmiddellijk begrijpt wat je bedoelt.
Zo leerde ik hem kennen, nog in de tijd dat het bureau aan de Amsterdamse
Herengracht gevestigd was. Sinds enkele jaren wordt er kantoor gehouden
in een statig herenhuis in Den Haag. In de Amsterdamse tijd werkte hij
al aan het ontwerp voor Amsterdamse park Frankendael, in stadsdeel Oost-Watergraafsmeer.
Historie
Park
Frankendael ontstond in 1660. De naam Frankendael werd
in 1695 aan het pand gegeven door eigenaar Izaäk Balde.
Hij noemde het naar de Duitse stad Franckenthall waar zijn
vader vandaan kwam.
Tot 1834 bleef het een particulier buitenverblijf. Daarna kregen het
huis en de tuin een publieke functie als thee- en pleziertuin. Er werden
tal van culturele manifestaties gegeven. De Stadskwekerij vestigde zich
er. Tuinbouw Maatschappij "Linnaeus" legde een kwekerij aan
en plantte bomen en tuinbouwproducten. Bovendien werd er onderwijs gegeven.
De tuinen werden onder andere gebruikt voor massale lessen voor kinderen
van openbare en bijzondere scholen. Duizenden leerlingen kwamen hier
kennis maken met de natuur.
In die tijd werden er ook concerten gehouden en toneelstukken opgevoerd.
Met de Tweede Wereldoorlog kwam hier echter een einde aan. Deze periode
van stilte duurde tot 1977. Pas toen werden er weer activiteiten georganiseerd.
Sinds 1982 is Frankendael officieel openbaar park.
De ambitie voor schoonheid
Een
maand voor onze wandeling door Frankendael nemen we allebei
deel aan een studiereis naar Lyon, Frankrijk. Er zijn in
een reisgroep altijd enkele reisgenoten die van de geplande
route afwaaien. Zo ook Edwin Santhagens. Hij loopt dán
weer alleen vooruit een park in, dán weer honderd
meter achterop door de pittoreske straten. Hij blijft op
elk pleintje langer hangen dan de anderen en maakt honderden
foto’s. Hij zuigt als het ware alle informatie in
zich op en kan rustig tien minuten naar een stoeprand staan
kijken.
Ik vraag hem of we binnenkort ook een keer samen door het nieuwe park
Frankendael kunnen wandelen, om voor Terra Architectura op een andere
manier tot een artikel over het park te komen. Hij antwoord spontaan
dat het een goed idee is en stelt ter plekke meteen een wedervraag. “ Zullen
we dan nu hier in Lyon, vóór het eten nog één
mooi plekje gaan bekijken?” Ook dat typeert hem.
Terug
in Amsterdam. Het is een zonovergoten dag. Blauwe lucht
en witte wolken, zoals alleen in Holland geloofwaardig.
Reigers, ooievaars en vliegtuigen aan de hemel. De Rembrandttoren
domineert de skyline. Kinderen, moeders en buurtbewoners
maken zich meester van het park.
Wat een idyllische rust, bekoorlijke landelijke eenvoud en lieflijkheid.
Wat een schril contrast met wat meestal de beginfase van een ontwerp
voor de openbare ruimte kenmerkt. Het gezoek naar het eigenlijke programma
van eisen, de onvindbare consensus tussen alle belangenpartijen. Er is
dikwijls zoveel ruzie of probleemmakerij tijdens een ontwerp- of aanlegfase.
Edwin Santhagens vertelt dat het bij de opgave voor park Frankendael
ook niet gemakkelijk was. Er waren veel en heel verschillende belangen
en eisen, zodat het soms leek of die nooit bij elkaar zouden geraken.
Het is in het bijzonder door de opstelling van de eigenaar van dit restaurant
(De Kas) dat alles uiteindelijk toch in een stroomlijn is gekomen. Santhagens
vertelt dat ‘de draai’ kwam door de oprechte opstelling van
de restauranthouder tijdens een vergadering, waarin duidelijk werd wat
de man allemaal wel niet riskeerde.
Mussorgsky
Maar
dan moet er nog een ontwerp gemaakt worden waarin alle
betrokkenen zich kunnen herkennen. Deelraad, omwonenden,
de Vrienden van het park en de andere Vrienden van het
park. De toekomstige gebruikers, de passanten, de kinderen,
de heemtuinliefhebbers, de ecologen, de padvinders. Er
is een overladen programma, strakke randvoorwaarden, een
beperkt budget. Aan de andere kant is er de tijd, het geduld,
het inzicht en de ervaring van de landschapsarchitect.
Wat is er gebeurd?
Met gevoel voor schoonheid is er een compositie geschreven waarin alle
thema’s evenwaardig naar voren komen, zonder dat ze uit verhouding
raken of elkaars evenwicht verstoren.
Het is onzes inziens een meesterzet van Santhagens die dit alles bij
elkaar heeft gebracht in een vertelling die muzikaal geabstraheerd doet
denken aan Modest Mussorgsky’s ‘Beelden op een schilderijententoonstelling’.
Mussorgsky schreef zijn muziekstuk voor piano (1874) naar aanleiding
van een schilderijententoonstelling met werken van zijn overleden vriend
Viktor A. Hartmann, architect en schilder. Hij componeerde een wandeling
langs de diverse werelden van de schilderijen (Het oude kasteel, Tuileriëen,
Stadspoort van Kiev, de heks Baba Yaga). In 1920 orkestreerde Maurice
Ravel het stuk voor een voltallig orkest, zodat de beelden nog meer tot
leven kwamen. Alsof dat nog niet genoeg was, maakte de legendarische
popformatie Emerson, Lake and Palmer er in 1970 een spectaculaire live
LP van (29 augustus op Isle of Wight), met nog steeds dezelfde titel:
Pictures at an Exhibition.
Compositie
Vanwaar
deze vergelijking? Laat ons in een korte analyse beiden
naast elkaar uitleggen en op zoek gaan naar het karakter,
dat wat het wezen van de samenstelling (compositie) uitdrukt.
Voor de stijl van Mussorgsky zijn karakteristiek:
|
