De tederheid:
New York
De tegenstelling tussen het denkbeeld welk de meeste
mensen hebben van de stad New York en de titel van dit
artikel is zo groot, dat van een controverse gesproken
kan worden. Toch wil ik bewust deze pennenstrijd met
u aangaan, niet om u met een coup de foudre een
ander imago op te dringen maar om via een coup de
théâtre u met een andere zienswijze
te confronteren. Ik wil u opnieuw met het perspectief
van de verliefde laten kijken naar een stad die u dacht
te kennen maar die zich nog niet in al haar geledingen
aan u heeft prijsgegeven. In het collectieve gedachtegoed
van ons Europeanen, of we nou bezoekers zijn geweest
aan The Big Apple of niet, is New York groot en hard
en machtig en hoog en snel en allesoverheersend en meedogenloos
en gevaarlijk en schreeuwerig en dat gepaard aan de overtreffende
adjectieven.
If I can make it there, I'll make it anywhere
It's up to you - New York, New York
Kortom het dionysische karakter van de stad is beroemd
en berucht. Toch vormt het uitgangspunt van dit schrijven
geen discrepantie, is het geen contradictio in terminis.
Het apollinische aspect van New York, het evenwichtige,
beheerste, harmonieuze deel van deze complexe wereldstad
is misschien onbekend maar zeker aanwezig. In de overdonderende
stortvloed van impressies en indrukken die de bezoeker
zullen overweldigen en schijnen te overrompelen, worden
de teerheid en de zachtmoedigheid uit het directe gezichtsveld
weggedrukt. De onschuldige bezoeker kan zich niet wapenen
tegen dit revolverkanon van beeld en geluid, van kleur
en reuk, ja zelfs van herkenning van die talloze beelden
uit films of televisieseries.
I want to wake up in a city, that doesn't sleep
And find I'm king of the hill - top of the heap
Maar na een tijdje –misschien bij sommigen pas
als ze terug thuis zijn aangekomen–, als de beeldenstroom
is geluwd en het oor is gewend aan de altijd in de verte
aanwezige politiesirenes; als de neus de nieuwe, vreemde,
soms exotische geuren heeft aanvaard (dikwijls afkomstig
van de etenskarretjes of de dampende rook uit de grond)
en het netvlies de miljoenen informatieshots als nieuw
referentiekader heeft ingesteld, komt een diepere en
inhoudelijke laag uit het beeld naar voren die zich vanaf
dat moment in het bewustzijn nestelt en een grotere aandacht
opeist. Dit stratum bestaat figuurlijk gezegd uit een
ander soort gesteente dan de rotsen waarop Manhattan
is gebouwd. Het is de wereld van het fragiele, het zachte,
het kwetsbare en ongerepte. Niet teer in de strekking
van broos of kwetsbaar. Zeker niet in betekenis tot de
verkrachtende gebeurtenis van elf september (9/11). Alhoewel.
Is het niet zo dat alles wat tederheid oproept in de
ware zin van het woord tevens kwetsbaar is, onschuldigheid
uitstraalt en daardoor een status van ongereptheid verdient.
Ligt daar niet het begin van de machteloosheid die in
het hart kan gekwetst worden?
These little town blues, are melting away
I'm gonna make a brand new start of it - in old New York
Die machteloosheid komt voort uit de tederheid zelf.
Maakt de tederheid ons immers niet bewust van de onvolmaaktheid
van al het bestaande? De tederheid confronteert ons door
haar teder-zijn met het eindigende van alle dingen. Het
is de manier waarop het bestaan zichzelf als ten diepste
onvolmaakt manifesteert. Daar ontwaakt dan het volgende
ogenblik de melancholie, de voelhoren voor oneindigheid
van het eindig wezen. De filosoof Ton Lemaire schreef
in 1968 in zijn boek De tederheid (Ambo): ‘De
hoogste tederheid reikt tot de melancholische kern van
het leven, en daarom glimlacht zij ernstig’.
De tederheid krijgt dus vorm in het moment waarin het tekort van het bestaan
zich uitdrukkelijk openbaart en zij verschijnt als een vergeefse poging dit
tekort op te heffen: zij is de wijze waarop het tekort zich als tekort realiseert.
Tederheid heeft bijgevolg een beperkte tijdsduur, is niet houdbaar. Men kan
het ene moment vertederd worden en dat het volgende ogenblik al niet meer zijn.
Deze voor iedereen herkenbare gemoedstoestand is echter geen gevolg van het
algemene idee dat wij ons wapenen tegen de tederheid, in die zin dat als zij
zich manifesteert wij ons onbewust onmiddellijk verzetten om niet kwetsbaar
te worden, hetgeen in onze cultuur als negatief en zwak wordt gepropageerd
. (Zoals Boudier-Bakker schreef: zijn heerszuchtige natuur welke grote tederheden
angstvallig in zich verborg)
Integendeel. Wij zijn op het moment van vertedering heel open en ontvankelijk.
Daardoor kunnen wij de fragiliteit van het leven, het eigen bestaan, in haar
meedogenloze eindigheid juist zo sterk tot ons laten doordringen. Echter dat ‘moment
de vérité’ zal ons in datzelfde moment opslokken; wij zullen
er in opgaan, één mee worden, als het ware in oplossen. Als consequentie
kunnen wij de tederheid niet verder ervaren aangezien ze deel van ons is geworden
en wij er niet langer buiten staan om ze te beleven.
These vagabond shoes, are longing to stray
Right through the very heart of it - New York, New York
Terug naar New York. De stad die zich in alle lagen
manifesteert. Waar iedereen die het denkt gemaakt te
hebben moet verschijnen om te laten zien dát hij
het gemaakt heeft. Waar kunstenaars, wetenschappers of
economen hun state of the art vertonen.
Op paaszondag wordt 5th Avenue afgesloten voor alle verkeer. De drukste hoofdstraat
van de wereld wordt het paradijs voor de flanerende stadsbewoners die na de
hoogmis in de St. Patricks Cathedral of de Saint Thomas Church, op hun paasbest
naar elkaars hoeden en uitzonderlijke kleding komen kijken. Met vier rijbanen
is dit de grootste promenade waar men elkaar begroet en Happy Easter toewenst.
Een Love Parade avant la lettre, met Fred Aster en Judy Garland als grondleggers
van de optocht der kleinburgers. Maar wat een heerlijke onschuld en kommerloos
vertrouwen stralen er uit deze existentie van de fiducie van de toekomst. Geen
praalwagens of Ticker Tape Parade, maar mensen die elkaar begroeten. Mijn affectie
voor de tederheid werd aangespoord. Vanaf nu werd mijn bezoek een expeditietocht
naar dit verborgen rijk van New York, een ontdekkingstocht naar de tederheid.
Start spreading the news, I'm leaving today
I want to be a part of it - New York, New York
Ik sprak in het begin over het perspectief van de verliefde.
Sta mij toe hier weer even terug te keren naar Ton Lemaire
en zijn De tederheid: Verliefd worden is een
bekering tot de wereld, doordat het een bekering tot
de ander is... Voor de verliefde winnen alle mensen en
dingen aan betekenis en ‘ontologisch gewicht’.
Hetzelfde gebeurt met het vertederd zijn. Men ziet de wereld anders dan daarvoor.
De politieagent schrijft midden op een kruispunt gedichten, de dame op het
billboard lijkt over de Franse impressionisten te willen vertellen, een winkel
van Gucci lijkt op een echte Hopper, een souvenirkraampje wordt een werk van
Christo.
Maar er is meer. Er zijn musea als tempels waar pelgrims uit de hele wereld
naar toe stromen. Een grasveld wordt verheven tot symbool van het paradijs,
een verkeerslicht is pure poëzie, een straatnaam wordt icoon. Iedere boom
heeft een verhaal, pleinen worden romans, kantoorgebouwen weerspiegelen oude
films, een bezoek aan Central Park is een Hooglied, de wandeling over The Mall
een Ode aan de geschiedenis.
To find I'm a number one, head of the list,
Cream of the crop at the top of the heap.
Daar eindigt het inderdaad. Maar dan zit ik al in het
vliegtuig terug. Wakker wordend uit de roes van genot,
met een gevoel van overwinning. Waar zal dit alles toe
leiden? Hoe dit gevoel vast te houden? Hoe om te zetten
in het eigen leven, te gebruiken in het dagelijkse leven?
Ginder kondigt zich al met hoorngeschal en paukengeroffel
het weeë gevoel van hopeloosheid aan. Het onvermogen
is in aantocht. Daar! Ik smijt het neer, ik gooi het
van me af. Dan vanuit het niets, heel stilletjes, steeds
in crescendo, tot in alle klaarheid en helderheid voor
mij duidelijk; verschijnt de verlichting en het antwoord:
Zoek het niet in het onmogelijke, probeer het niet te
maken. Geef alleen maar ruimte aan het onverwachte, het
niet-voorziene. Vertel het alleen maar door. Dat het écht
bestaat, dat men er naartoe kan, erin kan rondwandelen
en in zich opnemen. Schrijf er alleen maar een stukje
over en zie wat er zal gebeuren.
These little town blues, are melting away
I'm gonna make a brand new start of it - in old New York
If I can make it there, I'm gonna make it anywhere
It's up to you - New York, New York
Michel Lafaille
januari 2004
(Lyrics New York-New York by Ebb-Kander) |
